Ο ιερός Ναός του Αγίου Δημητρίου είναι ένα από τα σημαντικότερα ιστορικά μνημεία του τόπου μας. Η ιστορία του συνδέεται στενά με τον αγώνα των Λιτοχωριτων για την ελευθερία κατά την επανάσταση το 1878.
Ο σημερινός ναός του Αγίου Δημητρίου είναι ο τρίτος στη σειρά που ανεγέρθηκε στο ίδιο σημείο κατά την διάρκεια της μακραίωνης ιστορίας του Λιτοχώρου. Ο χρόνος της πρώτης εκκλησίας παραμένει άγνωστος και η μόνη πληροφορία είναι ότι ο Άγιος Διονύσιος πέρασε από το Λιτόχωρο και αναπαύθηκε στον πρόναο της εκκλησίας γύρω στα 1530-1540. Σε ανάμνηση μάλιστα αυτού του γεγονότος οι κάτοικοι έκτισαν στη μνήμη του πολύ αργότερα, το 1762, το παρεκκλήσι που σώζεται μέχρι σήμερα. Ούτε για την μορφή της εκκλησίας γνωρίζουμε περισσότερα. Οι μόνες πληροφορίες που διασώθηκαν από τους παλαιότερους αναφέρονται σε ένα μικρό κτίσμα σαν αυτό της Αγίας Σολομονής.
Επίσης η γιαγιά Πουλχερία Ρεμπελου στις ιστορικές μαρτυρίες της (γράφει η Ελένη Ρεμπελου Δεληγιάννη):
“Στα 1700 διηγούνταν η γιαγιά Μπιτσικαρη, ο Άγιος Δημήτριος που ήταν η μεγαλύτερη και παλαιότερη εκκλησία είχε ένα απέραντο αυλόγυρο, που έμοιαζε με με ένα πελώριο πάρκο. Είχε πολλά δέντρα γύρω γύρω φλαμουριές, μουριές και φτελιάδες.. Δίπλα από την εκκλησία υπήρχε ένα παμπάλαιο διώροφο κτήριο, που ο επάνω όροφος λειτουργούσε ως σχολείο και ο κάτω όροφος στο υπόγειο ήταν φυλακές…………”
Με το πέρασμα του χρόνου και την αύξηση του πληθυσμού, η ανάγκη της ανέγερσης νέας και μεγαλύτερης εκκλησίας προβαλλόταν επιτακτική.
Και αυτό ήταν πολύ δύσκολο αφού οι Τουρκικές αρχές απαγόρευαν στους Χριστιανούς να κτίζουν εκκλησίες. Οι Λιτοχωριτες όμως κατόρθωσαν και έκτισαν τον Άγιο Δημήτριο το 1760 χωρίς να εμπλακούν σε περιπέτειες με τους κατακτητές. Άφησαν τα παλιά ντουβαρια και κάπνισαν με δαδί τα καινούργια για να φαίνονται παλιά.
Μία ενδιαφέρουσα περιγραφή έκανε 8 χρόνια πριν την καταστροφή ο Ιωάννης Δρακιωτης στο βιβλίο του “Ο Κώνωψ Ολύμπου και Μακεδονίας”. Η περιγραφή τελειώνει με την παρατήρηση του συγγραφέα: “Εν γένει όλος ο Ναός είναι καλλωπισμενος ο κατά τούτο συντελών έσται ευλογημένος”
Το 1878 οι Τούρκοι βρήκαν την Ελληνική σημαία να κυματίζει στο καμπαναριό. Ξέσπασαν την οργή τους στην εκκλησία και αφού πρώτα την κανονιοβολησαν στη συνέχεια την πυρπόλησαν. Από την μεγάλη καταστροφή σώθηκαν μόνο οι εξωτερικοί τοίχοι και το παρεκκλήσι του Αγίου Διονυσίου.
Για περισσότερα από δέκα χρόνια ο ναός του Αγίου Δημητρίου παρέμεινε ερειπωμένος. Ξανακτίστηκε με την συνδρομή όλων των κατοίκων.
Από το παλιό κτίριο χρησιμοποιήθηκαν μόνο οι εξωτερικοί τοίχοι. Γενικά ο ναός ξανακτίστηκε στα χνάρια της κατεστραμμένης εκκλησίας.
Οι εργασίες ολοκληρώθηκαν το 1893
και την επόμενη χρονιά ο ναός εγκαινιάστηκε. Κατά την αποπεράτωση της σκεπής, πριν σκεπαστεί με κεραμίδια, ανήμερα του Προφήτη Ηλία, έβρεξε και τα νερά διέλυσαν την καμμένη πορώδη πέτρα και έπεσε η σκεπή. Η σημερινή εκκλησία θυμίζει ακόμη αρκετά την παλιά εκκλησία του 1760.
Τα χαρμόσυνα μυστήρια τελούνταν αποκλειστικά στο μητροπολιτικό ναό του Αγίου Δημητρίου.
Γράφει ο Ιωάννης Δρακιωτης:
“Εις ταύτην τα μυστήρια τελούνται τα του γάμου
και είναι αληθεστατον, όχι συμπέρασμα μου. Αύτη, για τα χαρμόσυνα, είν’ αφιερωμένη, η άλλη δια λυπηρα, είναι προορισμένη”.
Μέχρι το 1928 ,τότε έπαψε, έπειτα από αιώνες, να θεωρείται μητροπολιτικός Ναός και στο εξής ο χαρακτηρισμός αυτός αποδίδεται στο ναό του Αγίου Νικολάου.
Πληροφορίες
Από το βιβλίο του αείμνηστου Αθανασίου Αδαμόπουλου
“Σελίδες από το παλιό Λιτόχωρο”.
Και της Ελένης Ρεμπελου – Δεληγιάννη “Ιστορικές μαρτυρίες από τη γιαγιά Πουλχερία” εφημερίδα Δημότης Λιτοχώρου.