Η παλαιά μονή κτίστηκε από τον Άγιο Διονύσιο τον εν Ολύμπω, ο οποίος υπήρξε ο πρώτος ασκητής της περιοχής και έλαβε την επωνυμία του από το βουνό όπου έζησε. Ο Άγιος, ύστερα από θεία αποκάλυψη, αφιέρωσε τη μονή στην Αγία Τριάδα. Σώζεται μέχρι σήμερα το σπήλαιο όπου ασκήτεψε, μέσα σε ένα μαγευτικό φυσικό τοπίο.
Η παλαιά μονή βρίσκεται περίπου 15 χλμ. ψηλότερα από τη σημερινή της θέση, και στο βορειοδυτικό παρεκκλήσι φυλάσσεται ο τάφος του Αγίου Διονυσίου.
Κατά την Επανάσταση του 1821, η μονή πυρπολήθηκε από τον Βελή Πασά, γιο του Αλή Πασά. Μετά από τριήμερη μάχη, ο ηγούμενος Μεθόδιος Παλιούρας απαγχονίστηκε μαζί με δώδεκα μοναχούς στην κεντρική πλατεία της Λάρισας. Στην Επανάσταση του Ολύμπου (1878) η μονή πρόσφερε ξανά καταφύγιο στους αγωνιστές και στα γυναικόπαιδα του Λιτόχωρου. Κατά τον Μακεδονικό Αγώνα αποτέλεσε κέντρο ανεφοδιασμού και κρυψώνα. Το 1943 ανατινάχθηκε από τους Ναζί επειδή προστάτευε αντάρτες. Μετά την καταστροφή, η αδελφότητα εγκαταστάθηκε χαμηλότερα, στο Μετόχι της μονής, όπου βρίσκεται σήμερα η Νέα Μονή.
Βιογραφία του Αγίου Διονυσίου
Ο Άγιος Διονύσιος γεννήθηκε λίγο πριν το 1500 μ.Χ. στο χωριό Σκλάταινα Καρδίτσας (σημερινή Δρακότρυπα) και από μικρός ξεχώρισε για τον ζήλο του προς τον Χριστό. Το κοσμικό του όνομα ήταν Δημήτριος. Σε ηλικία 18 ετών έγινε μοναχός στα Μετέωρα, λαμβάνοντας το όνομα Δανιήλ.
Αναζητώντας μεγαλύτερη ησυχία, κατέφυγε στις Καρυές του Αγίου Όρους, όπου έγινε ιερέας και μεγαλόσχημος μοναχός, μετονομασθείς σε Διονύσιο. Αργότερα έζησε για δέκα χρόνια στην σκήτη Καρακάλου, βιώνοντας σκληρή άσκηση, προσευχή και νηστεία. Λόγω της αγγελικής ζωής του εξελέγη ηγούμενος της μονής Φιλοθέου, αλλά, μετά από αντιδράσεις, αποχώρησε και εγκαταστάθηκε στη μονή Τιμίου Προδρόμου Βεροίας.
Γύρω στο 1524 μ.Χ. κατέφυγε στον Όλυμπο, όπου ασκήτευσε σε σπήλαιο που σώζεται μέχρι σήμερα. Το 1542 μ.Χ., μετά από θεία υπόδειξη, ίδρυσε τη μονή της Αγίας Τριάδος Σουρβίας στο Πήλιο. Μετά από τρία χρόνια επέστρεψε στον Όλυμπο με πρόσκληση του Αγά Σάκου και προσέλκυσε πλήθος μοναχών. Παράλληλα περιόδευε στα χωριά, κηρύττοντας και ενισχύοντας τους υπόδουλους Έλληνες.
Ο Άγιος κοιμήθηκε εν ειρήνη, αφήνοντας πολύτιμη πνευματική παρακαταθήκη και τα χαριτόβρυτα λείψανά του, που τιμώνται από τους πιστούς.
Ἀπολυτίκιον (Ἦχος α’)
«Τῆς ἐρήμου πολίτης…»
Ὁ Ἅγιος Διονύσιος τιμᾶται ὡς προστάτης τοῦ Ὀλύμπου καὶ τῆς μονῆς ποὺ ἔκτισε, χαρίζοντας ταχὺ τὴν ἀρωγή του σὲ ὅσους τὸν ἐπικαλούνται μὲ πίστιν.
